Kongresy Urbanistyki Polskiej, inicjowane przez Towarzystwo Urbanistów Polskich (TUP), na stałe wpisały się w kalendarz najważniejszych wydarzeń poświęconych planowaniu i gospodarce przestrzennej w naszym kraju. Od 2003 roku stanowią one wyjątkową platformę wymiany myśli, gromadzącą nie tylko profesjonalnych urbanistów, ale również przedstawicieli władz państwowych i samorządowych, środowisk naukowych oraz różnych grup społecznych, którym zależy na jakości otaczającej nas przestrzeni.
Przypomnijmy sobie, jak na przestrzeni lat ewoluowały tematy i wyzwania, o których dyskutowano podczas dotychczasowych sześciu edycji – od debiutu w Gdańsku aż po spotkanie w Gdyni.
I Kongres w Gdańsku (2003 r.) – „Miasto – wspólne dobro i zbiorowy obowiązek”
I Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 11-12 września 2003 roku w obiektach Politechniki Gdańskiej, pod honorowym patronatem ówczesnego Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Wydarzenie zorganizowano w 80. rocznicę utworzenia TUP z inicjatywy ówczesnego Prezydium Zarządu Głównego. Jego bezpośrednim impulsem były prace nad nową ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz intensywne starania środowiska o powołanie Izby Urbanistów, co miało w istotny sposób poprawić stan gospodarowania przestrzenią w kraju. Głównym bodźcem pozostawała jednak powszechnie odczuwana potrzeba szerokiej dyskusji o kondycji i przyszłości polskich miast.
W obradach wzięło udział blisko 300 uczestników. Dzięki zaproszeniu gości również spoza wąskiego kręgu zawodowego urbanistów, debata zyskała niezwykle interesujący, wielodyscyplinarny charakter. Dominowała na niej wizja miasta postrzeganego bardzo szeroko – nie tylko jako fenomen europejskiej kultury, ale przede wszystkim jako złożone środowisko przestrzenno-społeczne, które decyduje o naszej kondycji. Miasto definiowano jako główne forum życia społecznego, nośnik historii, tradycji i tożsamości miejsca, a zarazem ognisko współczesnych procesów gospodarczych, w którym w soczewce skupiają się wielorakie konflikty i sprzeczności.
Program Kongresu, nad którym czuwała Rada Programowa pod przewodnictwem prof. Mieczysława Kochanowskiego, obfitował w wydarzenia towarzyszące. Obrady poprzedziło spotkanie dedykowane pamięci prof. Jerzego Kołodziejskiego, znakomitego regionalisty i byłego wojewody gdańskiego. Pierwszego dnia wręczono również Doroczną Nagrodę TUP 2002 za najlepszą pracę dyplomową, a wieczorem zorganizowano spotkanie w Ratuszu Miejskim połączone z prezentacją wystawy „Pięć wieków miasta. Gdańsk na planach z Archiwum Państwowego”. Drugi dzień obrad wzbogaciły prezentacje siedmiu dużych przedsięwzięć rozwojowych realizowanych w Warszawie, Łodzi, Gdańsku, Elblągu i Płocku.
Wydarzenie zakończyło się oficjalnym przyjęciem historycznej Deklaracji Programowej, w której wezwano do zawiązania Społecznego Sojuszu dla Miast. Dokument ten wprost wskazywał na niepokojącą marginalizację polskich ośrodków w Europie, narastanie chaosu przestrzennego, zagrożenia dla dziedzictwa kulturowego oraz bardzo słabe przygotowanie administracji urbanistycznej i nieskuteczne prawo. Uczestnicy Kongresu zaapelowali o pilne zespolenie wysiłków przywódców politycznych, twórców prawa, samorządowców, przedsiębiorców, urbanistów, architektów i ludzi nauki w celu tworzenia w miastach dogodnych warunków do zamieszkania i pracy w przyjaznym, ukształtowanym estetycznie środowisku.
II Kongres we Wrocławiu (2006 r.) – „Urbanistyka w działaniu. Teoria i praktyka”
II Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 6-8 września 2006 roku w gmachu Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, pod honorowym patronatem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. W obradach wzięło udział 430 uczestników zawodowo zajmujących się lub interesujących planowaniem przestrzennym i urbanistyką.
Wrocławska edycja faktycznie przeniosła ciężar dyskusji na bardzo pragmatyczne zagadnienia związane z realizacją planów urbanistycznych oraz tak zwaną „urbanistyką w działaniu” w perspektywie europejskiej. Uczestnicy pochylili się nad palącymi problemami gwałtownej suburbanizacji oraz metropolizacji polskich miast. Szeroko dyskutowano o nowych narzędziach prawno-finansowych w planowaniu przestrzennym, a także o jego międzynarodowym wymiarze i powiązaniach z systemami politycznymi. Co ważne, w debacie nad rządowym projektem zmiany ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wzięli udział bezpośrednio przedstawiciele Ministerstwa Budownictwa. Aby silniej zaakcentować wymiar praktyczny Kongresu, zorganizowano m.in. spotkanie uczestniczących w wydarzeniu wójtów, burmistrzów i prezydentów, którego gospodarzem był wiceprezydent Wrocławia Adam Grehl. Ponadto jako wzorce „urbanistyki w działaniu”, zaprezentowano konkretne, wdrażane już przedsięwzięcia miejskie z Wrocławia, Poznania i Łodzi.
Nad merytorycznym poziomem obrad czuwała Rada Programowa pod przewodnictwem Tadeusza Zipsera, natomiast komitetem organizacyjnym kierował Grzegorz Roman. Wydarzenie zwieńczyła końcowa sesja plenarna, podczas której podjęto próbę dogłębnego zdiagnozowania stanu polskiej doktryny urbanistycznej i idei związanych z jej budowaniem. Ta wielowątkowa dyskusja zakończyła się oficjalnym przedstawieniem i przyjęciem tak zwanego Przesłania Kongresu.
III Kongres w Poznaniu (2009 r.) – „Nowa urbanistyka – nowa jakość życia”
III Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 3-4 września 2009 roku w Centrum Wykładowo-Konferencyjnym Politechniki Poznańskiej, a wydarzenie swoim honorowym patronatem objął Minister Infrastruktury Cezary Grabarczyk. W obradach wzięło udział ponad 400 uczestników. Za merytoryczne przygotowanie spotkania odpowiadała Rada Programowa pod przewodnictwem Ewy Marii Cichy-Pazder oraz wiceprzewodniczącego Janusza Korzenia, z kolei nad organizacją czuwał komitet kierowany przez Piotra Sobczaka, prezesa oddziału TUP w Poznaniu.
Wrocławska edycja, kładąca nacisk na pragmatyzm, płynnie ustąpiła w Poznaniu miejsca dyskusji, której uwaga przeniosła się na dynamikę przemian obszarów zurbanizowanych i kształtowanie ładu przestrzennego – w tym w szerokiej, regionalnej skali. Podczas trzech równoległych sesji, które miały miejsce drugiego dnia obrad, pochylono się nad powiązaniami planowania przestrzennego z dokumentami strategicznymi oraz nad palącymi problemami lokalnymi. Kluczowym elementem tych spotkań były konkretne doświadczenia – przeanalizowano przedsięwzięcia rewitalizacyjne realizowane nie tylko w Gdańsku, Wrocławiu czy Łodzi, ale również zagraniczne dobre praktyki na przykładzie Londynu. Ponadto eksperci dyskutowali o praktycznym wykorzystaniu narzędzi urbanistyki operacyjnej oraz o nowych perspektywach, jakie niosła za sobą postępująca komputeryzacja planowania przestrzennego.
Kongres zwieńczyła obszerna dyskusja plenarna, po której oficjalnie przyjęto Deklarację Programową, stanowiącą przesłanie III Kongresu. Jej najważniejszym punktem było wyraźne, oficjalne poparcie przez uczestników idei zawartych w Karcie Przestrzeni Publicznej – dokumencie opracowanym pod egidą TUP przez zespół specjalistów pod kierownictwem Tadeusza Markowskiego. Urbanistyczne środowisko w pełni zaakceptowało zarekomendowane tam zasady kształtowania i użytkowania publicznych przestrzeni, utrwalając ich rolę jako najważniejszego dobra wspólnego.
IV Kongres w Lublinie (2012 r.) – „Odpowiedzialni za miasto”
IV Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 19-21 września 2012 roku pod honorowym patronatem ówczesnego Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. Obrady, zadedykowane pamięci profesora Władysława Czarneckiego, przygotowała Rada Naukowo-Programowa kierowana przez prof. Tadeusza Markowskiego, z kolei na czele Komitetu Organizacyjnego stanęła Elżbieta Kraszewska.
Zgodnie z hasłem przewodnim, lubelska edycja zgromadziła ponad 500 uczestników z kraju i z zagranicy oraz stanowiła głośny apel o szeroką, społeczną mobilizację na rzecz odpowiedzialnego zarządzania miastem. Zwracano uwagę, że dbanie o przyszłość polskich ośrodków miejskich i dobra jakość zarządzania nimi nie mogą spoczywać wyłącznie na instytucjach prawnych i regulacyjnych. Zmiany wymagają świadomego zaangażowania zarówno rządzonych (mieszkańców i użytkowników przestrzeni), jak i rządzących, dlatego do debaty zaproszono szerokie grono interesariuszy – w tym przedstawicieli organizacji pozarządowych, deweloperów oraz instytucji finansowych.
Wydarzenie miało silny wymiar globalny. Oficjalne otwarcie poprzedziła Sesja Międzynarodowa z udziałem przedstawicieli ISOCARP, podczas której podsumowania światowych wyzwań w planowaniu dokonał prezydent tej organizacji, Ismael Fernandez Mejia z Meksyku. Same obrady Kongresu podzielono na cztery sesje ułożone sekwencyjnie (jedna po drugiej), co pozwoliło wszystkim uczestnikom na całościowe śledzenie i udział we wszystkich dyskusjach tematycznych.
Kongresowi towarzyszyły również inne wydarzenia – wystawy prac dyplomowych i nagrodzonych realizacji, a także ekspozycje dorobku Miejskiej Pracowni Urbanistycznej z Poznania i Wielkopolskiego Biura Planowania Przestrzennego. Tradycyjnie wręczono nagrody w konkursach organizowanych przez Towarzystwo Urbanistów Polskich, a Prezydent Lublina wydał dla uczestników uroczystą kolację połączoną z koncertem. Trzydniowe spotkanie zwieńczyła końcowa debata plenarna, podczas której uczestnicy oficjalnie przyjęli przesłanie IV Kongresu w postaci Rezolucji Lubelskiej.
V Kongres w Łodzi (2015 r.) – „Powrót do centrum”
V Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 9-11 września 2015 roku w Łodzi, a jego współorganizatorem – obok Towarzystwa Urbanistów Polskich – był Związek Miast Polskich.
Zgodnie z hasłem przewodnim, piąty Kongres stanowił bezpośrednią odpowiedź na narastający problem chaotycznego rozlewania się zabudowy (tzw. urban sprawl), wyludniania śródmieść oraz ich wieloaspektowej degradacji: przestrzennej, środowiskowej, społecznej i gospodarczej. Głównym tematem trzydniowych obrad była debata nad przywróceniem rangi historycznym centrom miast poprzez rozwój „do wewnątrz” oraz zintensyfikowanie i unowocześnienie procesów rewitalizacyjnych. Wskazywano, że śródmieścia muszą na nowo stać się atrakcyjnymi miejscami pracy, rekreacji i zamieszkania, z zachowaniem ich tożsamości kulturowej i wartości historycznych.
Program Kongresu był bardzo rozbudowany. W pierwszym dniu analizowano m.in. doświadczenia międzynarodowe z zakresu polityki miejskiej i rewitalizacji, opierając się na przykładach z Wielkiej Brytanii, Francji (np. Lyonu), Finlandii (Tampere) oraz miast partnerskich Łodzi, takich jak Stuttgart czy Szeged. Zwracano uwagę na potrzebę tworzenia zintegrowanych sieci transportu publicznego, uspokajania ruchu w ścisłych centrach oraz poszukiwania równowagi między publicznym a prywatnym sektorem gospodarki.
W trakcie paneli dyskusyjnych mocno akcentowano socjologiczny wymiar śródmieścia jako kluczowej przestrzeni interakcji społecznych i budowania tożsamości. Wyrazem tego było m.in. sformułowanie podczas obrad swoistego „Dekalogu urbanistyki”, postulującego konieczność powrotu do centrum, ochrony tkanki miejskiej, rozwoju transportu publicznego, włączania mieszkańców w procesy decyzyjne oraz traktowania centrum jako wspólnego dobra, a nie tylko atrakcji dla turystów. Znaczną część uwagi poświęcono również nowym ramom prawnym i finansowym, dyskutując nad założeniami ówczesnej Krajowej Polityki Miejskiej, Narodowego Planu Rewitalizacji oraz wchodzącą w życie ustawą o rewitalizacji.
Wydarzeniu towarzyszyło wręczenie nagród TUP w konkursie na najlepiej zagospodarowaną przestrzeń publiczną (edycja 2014) pod patronatem Prezydenta RP. Uczestnicy mieli również okazję wziąć udział w wizytach studyjnych po sztandarowych przykładach łódzkiej rewitalizacji, odwiedzając m.in. kompleks Manufaktury, Księży Młyn oraz ulicę Piotrkowską.
Zwieńczeniem łódzkiego Kongresu było uroczyste przyjęcie dokumentu programowego – Łódzkiej Karty „Powrotu do centrum”, którą zaprezentował przewodniczący Rady TUP, Kazimierz Bald. Dokument ten jednoznacznie podkreślał odnowę i rewitalizację obszarów centralnych jako najważniejszy, strategiczny kierunek polityki miejskiej, warunkujący zaspokojenie potrzeb społecznych i zapewnienie wysokiej jakości życia mieszkańców.
VI Kongres w Gdyni (2018 r.) – „Jutro miasta”
VI Kongres Urbanistyki Polskiej odbył się w dniach 20-22 czerwca 2018 roku, a głównym miejscem jego obrad był Teatr Muzyczny w Gdyni. Temat przewodni spotkania, „Jutro miasta”, stanowił świadome i zamierzone nawiązanie do klasycznego manifestu urbanistycznego Ebenezera Howarda pt. „Miasta-ogrody jutra”. Szósta edycja podjęła próbę spojrzenia o dekadę czy ćwierćwiecze w przód – nie poprzez tworzenie utopijnych wizji, lecz poprzez bardzo pragmatyczną dyskusję o przyszłości miast, które już dziś zamieszkuje ogromna część społeczeństwa. Zastanawiano się wspólnie, co politycy (zarówno ci lokalni, jak i szczebla krajowego czy europejskiego), urbaniści oraz sami mieszkańcy muszą zrobić, aby poprawić jakość życia i stworzyć z miast miejsca realizacji życiowych aspiracji.
Program obfitował w odważne i intrygujące debaty plenarne, wśród których znalazły się m.in. takie panele jak: „Jutro mojego miasta. Czy burmistrzowie powinni rządzić światem?”, „Wielkie projekty urbanistyczne czy uczące się sieci miast – co generuje zmiany w miastach?”, „Koszmar partycypacji czy kształtowanie relacji w mieście obywateli?”, a także „Czy potrzebna jest nam polityka miejska? I kto ma ją definiować?”. Oficjalnego zamknięcia tych dyskusji dokonał prezydent Gdyni Wojciech Szczurek, kierując szczególne podziękowania za organizację wydarzenia na ręce prof. Piotra Lorensa i prof. Izabeli Mironowicz.
Absolutnym wyróżnikiem gdyńskiego kongresu, pozwalającym wyjść poza mury sal obrad, były niezwykle rozbudowane debaty plenerowe i sesje mobilne. Zorganizowano aż 12 takich spotkań, podczas których dyskutowano o wyzwaniach urbanistycznych bezpośrednio w przestrzeni miejskiej, opierając się na żywych przykładach. Uczestnicy mierzyli się w terenie z takimi tematami jak: „Mieszkanie Plus a rozwój przestrzenny miast”, „Przyszłość małych miast”, „Port w (wielkim) mieście”, „Błękitna Infrastruktura”, „Przestrzeń dla wszystkich”, „Rewitalizacja czy face-lifting?”, „Nowe twarze przemysłu” czy „Urban Food i Guerrila Gardens — czy miasto przyszłości nas wyżywi?”.
Wydarzeniu towarzyszyło docenienie najlepszych praktyk. Wręczono nagrody Towarzystwa Urbanistów Polskich za najlepiej zagospodarowaną przestrzeń publiczną (uhonorowano m.in. realizacje z Rybnika, Krakowa, Ornontowic i Warszawy) oraz za wybitne prace dyplomowe z zakresu urbanistyki. Ponadto, wspólnie z Fundacją Integracja, przyznano statuetki „Lidera Dostępności” promujące architekturę dostosowaną do potrzeb osób z niepełnosprawnościami (nagrody trafiły m.in. do Poznania i Białegostoku). Kongresowi towarzyszyły również wydarzenia plenerowe, w tym zlokalizowana na placu Grunwaldzkim wystawa „Wielkie projekty urbanistyczne w Polsce w XXI wieku”.
Każdy z minionych Kongresów Urbanistyki Polskiej trafnie diagnozował najważniejsze problemy, z jakimi w danym czasie mierzyły się polskie miasta, a hasła przewodnie spotkań idealnie odzwierciedlały ówczesne oczekiwania społeczne i środowiskowe. Historia tych sześciu wydarzeń to jednocześnie fascynujący zapis ewolucji krajowej myśli planistycznej, z którego możemy wprost czerpać, przygotowując się na kolejne wyzwania.
