Towarzystwo Urbanistów Polskich

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Artykuły i opinie > Europeizacja gospodarki przestrzennej w Polsce zarys propozycji założeń nowej ustawy - Kierunki myślenia Komisji EU

Europeizacja gospodarki przestrzennej w Polsce zarys propozycji założeń nowej ustawy - Kierunki myślenia Komisji EU

Email Drukuj PDF
Spis treści
Europeizacja gospodarki przestrzennej w Polsce zarys propozycji założeń nowej ustawy
Ustawy okresu transformacji
Krytyka Ustaw
Nowa Ustawa czy ...?
Antyeuropejskość dotychczasowych Ustaw
Podstawy gospodarek UE
Kierunki myślenia Komisji EU
Zarys założeń nowej Ustawy
Związki z towarzyszącymi ustawami
Planowanie zagospodarowania przestrzennego jako proces zintegrowany
Ciągłość procesu planowania/zagospodarowania
Materialne cele Ustawy
Planowość rozwoju przestrzennego osadnictwa
Uwzględnienie problematyki środowiska w planowaniu zagospodarowania
System planowania zagospodarowania przestrzennego
Hierarchiczność planów zagospodarowania przestrzennego
Przepisy (wskaźniki) urbanistyczne
Dopuszczalność wydawania decyzji w przypadku braku planu zagospodarowania
Udział obywateli w procesach planowania i zagospodarowania
Instrumenty realizacji planu
Nadzór urbanistyczny
Polityka terenowa
Ekonomiczne konsekwencje planów szczegółowych
Finansowanie podejmowanych przez gminę prac planistycznych
Baza informacyjna do sporządzania planów i monitoring ich realizacji
Popieranie rozwoju wiedzy i nauki
Potrzeby kadrowe
Edukacja społeczeństwa
Krytyczne warunki przygotowania projektu nowej Ustawy
Bibliografia
Wszystkie strony

Kierunki myślenia Komisji Europejskiej w zakresie gospodarki przestrzennej

Zgodnie z panującymi obecnie w Komisji Europejskiej poglądami gospodarka przestrzenna stanowi element problematyki środowiska. Ten kierunek myślenia o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym jako o części środowiska sensu largo pojawił się na gruncie międzynarodowym w końcu lat 60. Doznał on istotnego impulsu w wyniku Konferencji ONZ nt. środowiska w Sztokholmie (1972). Doprowadził on w dalszych latach do wykształcenia koncepcji zrównoważonego rozwoju przedstawionej w Raporcie Komisji Bruntland dla ONZ (1987), która to filozofia stała się stopniowo (i dość niepostrzeżenie) jednym z zasadniczych celów działania ONZ – obok trzech pierwotnych celów utworzenia tej Organizacji w postaci zachowania pokoju światowego, zapewnienia praw człowieka oraz rozwoju społeczno-gospodarczego. ONZ utworzyła również Departament (Division) zajmujący się sprawami zrównoważonego rozwoju, a także zorganizowała tzw. Szczyt Ziemi nt. Zrównoważonego Rozwoju (Johanesburg 2002). Ta ewolucja filozofii wspólnoty międzynarodowej i nowe miejsce w niej problematyki rozwoju osadnictwa i zagospodarowania przestrzennego pozostała w Polsce niedostrzeżona. Polskie Ustawy dotyczące gospodarki przestrzennej okresu transformacji (zwłaszcza Ustawa 2003) pojmują oddziaływanie na zagospodarowanie przestrzenne jako działania głównie projektowe (typu architektonicznego) dotyczące zabudowy, w których problematyka środowiska sprowadzona została do biurokratycznych opracowań sporządzanych ex post, niemających w praktyce wpływu na procesy projektowania i zagospodarowania. W konsekwencji, materiały i literatura mające w tytule environment nie są w kraju traktowane jako należące do problematyki urbanistycznej i uważane za pozostające w kompetencji innego resortu (Środowiska, a nie obecnie Budownictwa). W ten sposób znaczna część europejskiego dorobku metodologicznego, merytorycznego a także instytucjonalnego pozostaje poza wiedzą odpowiedzialnego resortu, a co gorzej – nierzadko także i kręgów fachowych.
Przyjmując za podstawę tę ewolucję koncepcji środowiska, sprawy gospodarki przestrzennej stały się przedmiotem działań Wspólnoty/Unii w ramach różnych prowadzonych przez niż programów. W najogólniejszym ujęciu można obecnie wyróżnić – obok tzw. Inicjatyw Wspólnoty odnoszących się bezpośrednio do spraw gospodarki przestrzennej, takich jak INTERREG (od 1990 roku) i URBAN (od 1994 roku) – trzy dziedziny działań Unii, odnoszące się do gospodarki przestrzennej, prowadzone w ramach:

  • Programów działań w dziedzinie środowiska;
  • Ramowych programów badań, technologii i rozwoju;
  • Polityki rozwoju regionalnego.

Punktem wyjścia prowadzonych w tych dziedzinach prac jest koncepcja „sustainability”, która w odniesieniu do spraw gospodarki przestrzennej przybrała postać „urban sustainability”. W Polsce rozpowszechnione jest przekonanie, że koncepcja trwałego rozwoju miast jest w gruncie rzeczy hasłem nie mającym żadnej konkretyzacji, jakby pozostawionym „wyczuciu” każdego polityka czy planisty/urbanisty. Jest to pogląd całkowice fałszywy. Bowiem sprawa ta stała się w państwach „starej” Unii Europejskiej (a także i za oceanem) od przeszło 20 lat przedmiotem obszernych studiów i literatury – trudnej do ogarnięcia – jak i konkretnych zaleceń wypracowanych przez Komisję Europejską a także przez ODCE. Kilka przykładów tych prac zmieszczono w załączonej Bibliografii. Koncepcja „urban sustainability” ma charakter przekrojowy, tzn. dotyczy wszystkich niemal dziedzin gospodarki i życia. W prowadzonych pracach można wyróżnić pięć głównych parametrów „urban sustainability”. Pierwszym z nich jest ograniczenie zużycia terenu i przeciwdziałanie rozpraszaniu zabudowy. Drugim jest oszczędność energii przez racjonalne zagospodarowanie przestrzenne i energooszczędne budownictwo. Trzecim jest tworzenie trwałych (zrównoważonych) systemów transportu, zwłaszcza miejskiego ( w tym ochrona przed hałasem). Czwartym jest szeroko rozumiana ochrona przyrody w różnych jej aspektach (gospodarka wodna i jakość wody, tworzenie terenów zielonych w miastach, ochrona przed podwoziami, gospodarka odpadami, różnorodność biologiczna, ochrona gleb itp.). Wreszcie piątym jest ochrona klimatu, temat ostatnio szeroko dyskutowany w mediach, który stał się nawet głównym przedmiotem debat na World Economic Forum w Davos (styczeń 2007), na którym nie było przedstawicieli polskiego rządu. Wszystkie te czynniki „urban sustainability” są oczywiście widziane w ich wzajemnych uwarunkowaniach i zależnościach.
W ramach tak szeroko pomyślanego programu prac Unii powstała znaczna liczba materiałów dotyczących europejskiej gospodarki przestrzennej. Poszczególne Dyrektoriaty Komisji Europejskiej, różne jej agendy i instytucje oraz grupy ekspertów wchodzące w skład rozbudowanego systemu Unii Europejskiej, formułują zasady, modele i polityki. Mają one postać różnych dokumentów, których przegląd wymagałby osobnej obszernej pracy. W tym artykule ograniczymy się do kilku ważniejszych z nich. Jednym z pierwszych kompleksowych dokumentów jest „Sustainable Urban development. A framework for Action” (1998) promujący role wymiaru miejskiego w politykach Unii Europejskiej. Zawierał on cztery główne cele odnoszące się do publicznego sterowania rozwojem przestrzennym miast (mieszka w nich 80% ludności Unii): umacnianie dobrobytu gospodarczego i rozwój zatrudnienia w miastach; promowanie równych szans, integracja społeczna i rewitalizacja podupadłych części miast; poprawa środowiska miejskiego (zarządzanie transportem, gospodarka odpadami, oszczędność energii itp.); lepsze zarządzanie miastami oraz zwiększenie udziału lokalnych aktorów i obywateli (partnerstwo publiczno-prywatne, dobrowolna współpraca itp.). Przyjmując ten dokument (28.10.1998) Komisja Europejska wskazała jednocześnie na konieczność stosowania instrumentów Unii sprzyjających zintegrowanemu rozwojowi miast oraz zaleciła przystosowanie polityk, legislacji i finansów Wspólnoty do realizacji w/w celów.
Innym ważnym dokumentem jest „Środowisko 2010: Nasza przyszłość zależy od nas” przyjęty przez Parlament Europejski (22.07.2002). Jest on oparty na ustaleniach zawartych w 5. Programie Środowiska UE (1992-2000). Jednym z sześciu priorytetów tego dokumentu jest silniejsze uwzględnianie roli środowiska w decyzjach dotyczących planowania użytkowania terenu i w tworzeniu porządku przestrzennego (planowaniu regionalnym). Ustala on 7 tzw. Strategii tematycznych, obejmujących – obok środowiska miejskiego – zwalczanie zanieczyszczenia powietrza, środowisko morskie, trwałe użytkowania zasobów naturalnych, unikanie odpadów i recykling, zrównoważone użytkowanie pestycydów oraz ochronę gleb.
Konkretyzacją w/w dokumentu jest przygotowany przez Komisję Europejską Raport pt. „Towards a thematic strategy on urban environment”, udostępniony do konsultacji w lutym 2004 roku i przyjęty przez Komisje (11.01.2006). Wykorzystuje on istniejące już polityki europejskie mające na celu poprawę środowiska miejskiego oraz promuje stosowanie zintegrowanego podejścia w tej dziedzinie na poziomie narodowym, regionalnym i lokalnym. Raport ten ma charakter przygotowawczy do projektu dyrektywy unijnej dotyczącej planowania przestrzennego na obszarze miast i ich otoczenia. Jej zamierzonym przedmiotem jest wprowadzenie obowiązku sporządzania planów zarządzania środowiskiem sensu largo dla wszystkich miast Unii liczących więcej niż 100.000 mieszkańców (jest ich w sumie około 500). Jeżeli dyrektywa ta zostanie przyjęta, będzie to podstawowy dokument z zakresu gospodarki przestrzennej służący zrównoważonemu rozwojowi i ochronie środowiska na obszarach zurbanizowanych. Ważnym instrumentem metodycznym tej dyrektywy mają być mierniki zrównoważonej gospodarki przestrzennej (według projektu jest to 10 wskaźników ujętych w 4 grupach problemowych: zarządzanie, transport, planowanie przestrzenne i budownictwo). Mierniki te mają odnosić się do planów gmin (lub ich zespołów). Problem w tym, że w obecnym polskim systemie gospodarki przestrzennej takich planów w ogóle nie ma, z czego zresztą Komisja Europejska nie zdaje sobie jeszcze sprawy. Są jedynie studia knowań i rozwoju przestrzennego gmin o niejasnym statusie formalnym i słabym oddziaływaniu na kształtowanie rzeczywistości przestrzennej.
Z pozostałych w/w strategii tematycznych, trzy mają implikacje dla gospodarki przestrzennej (ochrona powietrza, użytkowanie zasobów oraz unikanie odpadów i recykling). Raport tematyczny dotyczy zanieczyszczenia powietrza (Thematic strategy on air pollution – COM. 2005,446), został opracowany najwcześniej i przyjęty przez Komisję Europejską (25.09.2005).
Ważną rolę koncepcyjną i regulacyjną w omawianej dziedzinie odgrywają prace prowadzone przez Dyrektoriat ds. Środowiska KE w zakresie użytkowania terenów i zarządzania nimi. Opracował on – przyjęte przez Komisję – cztery cele:

  • Ustalenie metod i narzędzi dotyczących środowiska mających na celu analizowanie wpływu proponowanego rozwoju/zagospodarowania na środowisko i branie tego wpływu pod uwagę w ciągu całego procesu podejmowania decyzji. Objęły one dyrektywę EIA (Environment Impact Assessement) dla projektów oraz dyrektywę SEA (Strategic Envronment assessment) dla planów i programów;
  • Stworzenie i wdrożenie europejskiej strategii środowiska miejskiego przez rozwinięcie trwałego i zintegrowanego podejścia do rozwoju i zarządzania miastami, działającego w harmonii z systemami przyrodniczymi. W tym celu w 6 Programie Działań Środowiska zapisano stworzenie nowej strategii tematycznej dla środowiska miejskiego, promującej bardziej zintegrowane podejście i wspierającej działania na poziomie lokalnym;
  • Poprawę przepływu informacji między decydentami a obywatelami w zakresie spraw dotyczących użytkowania terenu. Podjęto tu dwie inicjatywy: INSPIRE (Infrastructure for Spatial Information In Europe) oraz GEMS (Global Monitoring for Environment and Security);
  • Polepszenie planowania, użytkowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi mające postać kontynuacji pilotażowego programu w tej dziedzinie (ICZM).

Do innych ważnych ostatnich dokumentów odnoszących się do gospodarki przestrzennej należy także zaliczyć Raport nt. „Europejskich trwałych miast” (European sustainable cities) opracowany przez EU Group of Experts on Urban Environment oraz wyniki międzynarodowych konferencji odbywających się na ten temat; Raport pt. „Urban sprawl In Europe – the ignored challange”, opracowany przez European Environmental Agency (2006) wskazujący na wynikające z tego zjawiska zagrożenia równowagi środowiska i sytuacji społeczno-gospodarczej; a także „European Agenda for Urban Issues” uzgodniona między ministrami odpowiedzialnymi za gospodarke przestrzenną (Rotterdam, listopad 2004) i dalej rozwinięta w Porozumieniu z Bristolu (grudzień 2005).
Tym pracom o charakterze koncepcyjnym towarzyszy rozległa wymiana informacji, doświadczeń i tzw. „beste practice” prowadzone m.in. w ramach projektu „URBACT” (obejmuje 216 miast korzystających z unijnych programów URBAN) czy uruchomionego niedawno (październik 2005) „European Urban Knowledge Network” (grupuje 15 państw). Ważną rolę odgrywa także uruchomiony w 2002 roku program ESPON (European Spatial Planing Obserwatory Network) mający na celu wzmocnienie podstaw informacyjnych i naukowych europejskiej polityki zagospodarowanie przestrzennego.



 

Logowanie

Zalogowani użytkownicy uzyskują dostęp do nowych pozycji w menu i kalendarium, a członkowie TUP mają możliwość pisania artykułów na stronie