Gliwice to wyjątkowe miasto, które można zwiedzać na wiele sposobów. Można też spojrzeć na nie oczami urbanisty, architekta, konserwatora zabytków, samorządowca, a także osób odpowiedzialnych za złożoną miejską infrastrukturę.

Właśnie temu służy cykl spacerów studyjnych po Gliwicach, który rozpocznie tegoroczny Kongres Urbanistyki Polskiej. Każda z tras stanie się pretekstem do rozmowy o tym w jaki sposób powstaje miasto, jak zmienia się jego przestrzeń i w jaki sposób historia, gospodarka, polityka mieszkaniowa, środowisko oraz codzienne potrzeby mieszkańców wpływają na jego kształt.

Miasto dobrze zaplanowane

Jednym z najważniejszych tematów spacerów jest pytanie o to w jaki sposób projektować dobre miejsce do życia. Funkcjonalne, zdrowe i piękne – międzywojenne osiedla ogrodowe Gliwic w świetle teorii miasta-ogrodu to spacer prowadzony przez doktor inżynier architekt Justynę Swoszowską z Politechniki Śląskiej, który przeniesie uczestników do okresu międzywojennego. Wtedy w europejskiej urbanistyce dużą popularnością cieszyły się nowe sposoby myślenia o mieście inspirowane między innymi teorią miasta-ogrodu.

Temat podejmuje również spacer Miasto-ogród — sprawdzony wzorzec pod presją współczesności, prowadzony przez Wojciecha Nurka i Aleksandrę Woźniak-Janeczek z Towarzystwa Urbanistów Polskich. Tym razem punktem odniesienia jest przedwojenna dzielnica w rejonie Placu Grunwaldzkiego. Spacer pozwala zastanowić się, dlaczego klasyczne rozwiązania urbanistyczne — odpowiednia skala zabudowy, zieleń, przestrzenie wspólne i czytelny układ ulic — wciąż pozostają atrakcyjne, a jednocześnie jak współczesna presja inwestycyjna wpływa na ich trwałość.

To właśnie w takich miejscach najlepiej widać, że urbanistyka nie jest wyłącznie teorią, a sposób zaprojektowania ulicy, domu, podwórka czy zieleni wpływa bezpośrednio na komfort i jakość codziennego funkcjonowania.

Przemysł jako koło zamachowe

Gliwice przez dziesięciolecia rozwijały się jako ważny ośrodek przemysłowy. Kapitał związany z przemysłem pozostawił ślad nie tylko w fabrykach i zakładach produkcyjnych, ale również w reprezentacyjnych budynkach, handlu, mieszkalnictwie i przestrzeniach publicznych.

Spacer Przemysłowcy w centrum Gliwic, prowadzony przez doktora inżyniera architekta Ryszarda Nakoniecznego i doktor habilitowaną architekt Katarzynę Mazur, pozwala spojrzeć na centrum miasta właśnie przez pryzmat przemysłowego bogactwa. Uczestnicy odwiedzą miejsca związane z przedsiębiorcami i elitami przemysłowymi, poznając ówczesne mechanizmy, dzięki którym prywatny kapitał wpływał na rozwój całego miasta.

Architektura jako zapis historii

Nie sposób opowiedzieć o Gliwicach bez przyjrzenia się ich architekturze i jej historii. Spacer Różnorodność stylów architektonicznych ulicy Zwycięstwa i okolic, który zostanie poprowadzony przez Miejską Konserwator Zabytków Ewę Pokorską-Ożóg, będzie lekcją historii architektury zapisaną wzdłuż jednej z najważniejszych ulic miasta.

Ulica Zwycięstwa, wytyczona pod koniec XIX wieku, zachowała wyjątkowy zespół zabytkowych kamienic. Historyzujące fasady sąsiadują tu z modernizmem, secesyjne dekoracje z późniejszymi realizacjami, a ślady socrealizmu z wcześniejszymi warstwami miejskiej historii. Spacer pozwoli dostrzec nie tylko to, co znajduje się na wysokości wzroku. Równie ważne będą detale ukryte we wnętrzach – klatki schodowe, ornamenty, stolarka czy elementy wyposażenia. To właśnie one przypominają, że zabytkowe miasto składa się nie tylko z efektownych fasad, ale wielu indywdualnych elementów, które wspólnie tworzą jego charakter.

Trudne dziedzictwo i przerwana ciągłość

Spacer Gliwice – trudne dziedzictwo – studium przypadku transformacji prowadzony przez Marka Janika, Krzysztofa Kafkę i Agnieszkę Bugno-Janik z Towarzystwa Urbanistów Polskich, Politechniki Śląskiej i Śląskiego Urban Labu, dotyka jednego z najbardziej złożonych problemów współczesnego miasta, jakim jest odnalezienie własnej tożsamości.

Po II wojnie światowej Gliwice doświadczyły bowiem radykalnej zmiany ludnościowej i kulturowej. Miasto, które wcześniej było wielokulturowym ośrodkiem mieszczańskim i przemysłowym, zostało zasiedlone przez nowych mieszkańców. Zmieniały się nazwy, narracje historyczne, funkcje przestrzeni i sposoby opowiadania o przeszłości.

Spacer prowadzi przez dzielnicę akademicką i jej otoczenie obejmując między innymi halę Arena oraz Plac Krakowski. To właśnie w tych miejscach będzie można obserwować w jaki sposób różne systemy wartości i odmienne interpretacje historii materializują się w przestrzeni.

Jakość środowiska zamieszkania

Współczesne miasto musi odpowiadać przede wszystkim na podstawowe potrzeby swoich mieszkańców, a najcenniejszą z nich jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych.

Spacer Mieszkanie jako infrastruktura, prowadzony między innymi przez Urbanistkę Gliwic Agatę Twardoch zaprezentuje miejskie realizacje mieszkaniowe, zarówno całe osiedla, jak i pojedyncze budynki uzupełniające istniejącą tkankę. Istotą tego spojrzenia jest jednak coś więcej niż sama architektura budynków oraz rozplanowanie mieszkań. Towarzysząca zabudowie infrastruktura — żłobki, przedszkola, parkingi czy przestrzenie wspólne — decydują o tym, czy nowe budynki rzeczywiście tworzą dobre miejsce do życia.

Miasto w procesie przemian

Gliwice są także przykładem miasta, które jak wiele ośrodków gospodarczych musiało zmierzyć się z konsekwencjami transformacji gospodarczej. Spacer Nowe Gliwice – kopalnia kreatywności i inspiracji prowadzi uczestników przez teren, który jeszcze na przełomie wieków był związany z funkcjonującą kopalnią Gliwice. To opowieść o rozwoju nowej funkcji terenów pokopalnianych, ale także o długim procesie podejmowania decyzji: W jaki sposób przywrócić miastu tereny wcześniej wyłączone z jego codziennego funkcjonowania? Jak znaleźć dla nich nową rolę? W jaki sposób zadbać o integralność terenów oraz włączyć je do istniejących struktur urbanistycznych?

Jeszcze większą skalę przemiany pokazuje spacer Od pól i łąk do dobrze funkcjonującej strefy ekonomicznej – KSSE w Gliwicach, który będzie prowadzony przez Jacka Bialika, wiceprezesa Zarządu Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W ciągu około dwóch dekad tereny będące wcześniej polami i łąkami przekształciły się w nowoczesny park przemysłowy. Budowa dróg, infrastruktury technicznej i przygotowanie terenów inwestycyjnych stworzyły warunki do pojawienia się dużych przedsiębiorstw, w tym przedstawicieli branży motoryzacyjnej i innych gałęzi przemysłu.

Miasto tworzące wspólnotę

Urbanistyka to nie tylko ulice i budynki, ale również relacje między ludźmi. Spacer Rozwój sieci Placówek Wsparcia Dziennego oraz sieci Domów Sąsiedzkich, prowadzony przez Agnieszkę Pasztę, Dyrektorkę Wydziału Zdrowia Urzędu Miejskiego w Gliwicach, pokazuje społeczną stronę miejskiego rozwoju. Placówki wsparcia dziennego to miejsca zapewniające dzieciom bezpieczną przestrzeń do rozwoju i spędzania czasu, szczególnie tam, gdzie możliwości rodziny są niewystarczające. Domy sąsiedzkie z kolei wzmacniają więzi pomiędzy mieszkańcami i pomagają budować lokalne wspólnoty.

Infrastruktura zapewniająca stabilność miasta

Niektóre z najważniejszych miejsc w mieście pozostają na co dzień niemal niewidzialne. Spacer Niewidzialna infrastruktura, widoczny wpływ, prowadzony przez Aleksandrę Zajączkowską, kierownik Centralnej Oczyszczalni Ścieków w Gliwicach, otwiera przed uczestnikami miejsce zazwyczaj niedostępne dla mieszkańców. Oczyszczalnia pozwala zobaczyć miasto od strony procesów, które muszą działać każdego dnia, choć rzadko o nich myślimy. Woda, ścieki, odpady czy energia tworzą niewidzialny system podtrzymujący funkcjonowanie miasta.

Podobnie zaskakujący może okazać się spacer Nieoczywiste przestrzenie publiczne, który zostanie zrealizowany na terenie składowiska odpadów. Składowisko może wydawać się przeciwieństwem atrakcyjnej przestrzeni publicznej, a jednak właśnie tutaj powstało miejsce edukacji i rekreacji. Punkt widokowy pośród odpadów, interaktywna wystawa multimedialna, plac zabaw ze ścianką wspinaczkową, pasieka czy owce kameruńskie tworzą niezwykłe połączenie gospodarki odpadami, edukacji i rekreacji. Całość stanowi jednocześnie wysokiej jakości przestrzeń publiczną co udowadnia, że infrastruktura techniczna również może mieć wielofunkcyjny charakter istotny z punktu widzenia różnych użytkowników.

Ruszają zapisy

Czternaście spacerów studyjnych, które rozpoczną Kongres Urbanistyki Polskiej, udowodni nam, że Gliwice to miasto wielu warstw. To głównie z tego względu warto patrzeć na miasto nie tylko jak na gotowy produkt, ale jak na proces nieustannych przemian odpowiadających na zmieniające się potrzeby użytkowników. Spacery studyjne pozwalają ten proces zobaczyć z bliska. Zamiast jedynie oglądać miasto, uczestnicy mogą spróbować je czytać: rozpoznawać ślady dawnych decyzji, dostrzegać współczesne wyzwania i zastanawiać się, jak powinny wyglądać Gliwice przyszłości.

Zapisy na spacer są dostępne dla uczestników, którzy dokonali rejestracji swojego udziału w Kongresie za pośrednictwem formularza rejestracyjnego. Z tego względu rejestracja na spacery wymaga uprzedniej rejestracji udziału w Kongresie. Liczba miejsc na każdy ze spacerów jest ograniczona, a ich pełen opis znajduje się w Programie Kongresu.